​हाम्रो समाजमा संस्कृति र चाडपर्वहरू हर्षोल्लासका प्रतीक मानिन्छन्। दशैं जस्ता महान् पर्वहरूमा घर-घरमा रौनकता छाउँछ, नयाँ लुगा र मीठा पकवानका साथ परिवारजन र आफन्तहरू एकै ठाउँमा भेला हुन्छन्। तर, यही उत्सवको वातावरणभित्र एउटा यस्तो अँध्यारो पाटो पनि लुकेको छ, जसलाई हामी प्रायः 'परम्परा' को नाम दिएर बेवास्ता गरिदिन्छौँ—त्यो हो पशुबलि।

​ परम्पराको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व

​प्राचीन समयमा बलिप्रथाको सुरुआत विशिष्ट सामाजिक र सांस्कृतिक पृष्ठभूमिमा भएको थियो। पौराणिक कथा र मान्यता अनुसार, असत्यमाथि सत्यको विजय हासिल भएको खुसीयालीमा देवी-देवतालाई शक्ति र समर्पणका रूपमा बलि चढाउने चलन बस्यो। पहिलेका युगमा मानव जीवन, प्रकृति र पशुबीचको सम्बन्ध आजको जस्तो थिएन। त्यस बेला मानिसहरूले आफूसँग भएका अमूल्य वस्तु वा प्रिय प्राणी समर्पण गर्नुलाई नै भक्ति ठाने।

​तर, समय गतिशील छ। सभ्यताको विकाससँगै मानिसको सोच्ने र बुझ्ने क्षमतामा पनि परिवर्तन आएको छ। सनातन धर्मले सधैं "अहिंसा परमो धर्मः" (अहिंसा नै सबैभन्दा ठूलो धर्म हो) र "वसुधैव कुटुम्बकम्" (समस्त पृथ्वी नै एक परिवार हो) को सन्देश दिएको छ। ईश्वर वा देवी-देवताले आफ्नै सृष्टिभित्रका निर्दोष सन्तानको बलि मागेर खुसी हुन्छन् भन्ने धारणा आधुनिक विवेक र करुणाको कसीमा पुनर्विचार गर्नुपर्ने विषय बनेको छ।

​मूक प्राणीको संवेदना र जीवनको अधिकार

​मानिस जस्तै पशुहरूसँग पनि चेतना, संवेदना र भावना हुन्छ। उनीहरूले पनि खुसी, डर, स्नेह र पीडा महसुस गर्छन्।

​आमा र सन्तानको स्नेह: एउटी बाख्री वा गाईले पनि आफ्नो बच्चालाई उत्तिकै माया गर्छे, जति एउटी मानव आमाले आफ्नो सन्तानलाई गर्छिन्। जब उनीहरूलाई आफ्नै परिवारबाट छुट्याएर बलिको वेदीतर्फ लगिन्छ, उनीहरूको आँखामा देखिने त्रास र छटपटी कुनै पनि संवेदनशील हृदयका लागि असह्य हुन्छ।

​अव्यक्त पीडा: उनीहरूसँग मानिसको जस्तो भाषा छैन, तर उनीहरूको छटपटी र काँपिरहेको शरीरले स्पष्ट भनिरहेको हुन्छ"मलाई पनि बाँच्न देऊ।"

​जीउने चाहना: एउटा निर्दोष प्राणी चाडपर्व वा धर्म के हो जान्दैन; उसलाई त केवल घाम ताप्न, हरियो घाँस खान र आफ्ना बच्चाहरूसँग ढुक्क भएर बाँच्न मन हुन्छ।

​हामी आफ्ना छोराछोरीको निधारमा हात राखेर दीर्घायुको आशीर्वाद माग्छौँ। तर, त्यही हातले अर्की आमाको सन्तानको जीवन खोस्नु कतिसम्म न्यायोचित होला?

​बुद्धको देश र आधुनिक चेतना

​नेपाल भगवान् बुद्धको जन्मभूमि हो, जहाँबाट संसारभरि दया, करुणा र अहिंसाको सन्देश फैलियो। मन्दिरभित्र गरिने प्रार्थनामा मात्र करुणा सीमित भयो भने त्यो धर्मको वास्तविक स्वरूप हुन सक्दैन।

​बलि दिनुको वास्तविक अर्थ आफ्नो भित्र रहेको लोभ, मोह, क्रोध, ईर्ष्या र अहंकार जस्ता पशुत्व गुणहरूको बलि दिनु हो। कुनै अबोध प्राणीको घाँटीमा हतियार चलाएर ईश्वर खुसी हुन्छन् भन्नु आधुनिक चेतना, मानवीय संवेदना र धार्मिक मर्मविपरीत कुरा हो।

​निष्कर्ष: सात्विक र करुणापूर्ण चाडपर्वतर्फको यात्रा

​चाडपर्वहरू  मनाउनका लागि हुन्, कसैको जीवन खोस्नका लागि होइनन्। समयसँगै नराम्रा रीतिरिवाजहरूलाई त्यागेर राम्रा पक्षहरूलाई अगाडि बढाउनु नै जीवन्त संस्कृतिको पहिचान हो। पशुबलिको सट्टा नरिवल, कुभिन्डो, वा अन्य सात्विक वस्तुहरूको बलि दिएर पनि हामी हाम्रा परम्पराहरू कायम राख्न सक्छौँ।

​यसपालिको चाडमा बलिका लागि बाँधिएका डोरीहरू फुकाइदिऔँ। डरले काँपिरहेको एउटा निर्दोष जीवनलाई अभयदान दिऔँ। हाम्रा लागि त्यो एउटा सामान्य निर्णय हुन सक्छ, तर उसका लागि त्यो पूरै जीवन हो।

​आउनुहोस्, यसपालिको दशैंमा आशीर्वाद बाँडौँ, पीडा होइन। हाम्रो उत्सव कसैको अन्तिम सास नबनोस्!